تفکر انتقادی در فضای مجازی یکی از نیازهای امروز مخاطبان فضای مجازی است. دنیای مجازی و همیشه آنلاین مثل یک بازار گسترده است که هر چیزی در آن عرصه می شود؛ از محصولات فکری ارزشمند و خدمات عالی گرفته تا اطلاعات گمراهکننده و محتوای آسیبزا. حتی هوش های مصنوعی هم می توانند هرچیزی را ارئه دهند. اما آنچه حایز اهمیت است و این است که در میان این همه هیاهو، چگونه بفهمیم چه چیزی واقعاً «واقعی»، «درست»، «امن» و «مسئولانه» و «عین حقیقت» است.بله ما با تفکر انتقادی می توانیم در میان این امواج بزرگ مطالب درست را بیابیم. ما در این مقاله به بیان اینکه چگونه می توانیم با تفکر انتقادی واقعیت را تشخیص دهیم، می پردازیم.
تفکر انتقادی و محتوا در فضای مجازی
- بیشتر محتوای فضای مجازی بررسی نمیشوند این بدان معناست که میتواند نادرست، جعلی یا برای تأثیرگذاری، گمراه کردن یا دستکاری شما طراحی شده باشد.
- زیر سوال بردن محتوای فضای مجازی به شما کمک میکند قبل از پذیرش، کلیک یا اشتراکگذاری، اطلاعات نادرست، ترفندها و فشارها را تشخیص دهید. این همان تفکر انتقادی است.
- با مکث کردن و پرسیدن سوالات درست، میتوانید در مورد آنچه با آن درگیر هستید، انتخابهای هوشمندانهای داشته باشید.
- هرچه بیشتر از مهارتهای تفکر انتقادی خود استفاده کنید، قدرت بیشتری بر اطلاعات خود، افرادی که به آنها اعتماد دارید و نحوه تأثیرگذاری بر دیگران در فضای آنلاین خواهید داشت.
تفکر انتقادی چیست؟
تفکر انتقادی یعنی زیر سوال بردن و بررسی آنچه که در فضای مجازی میخوانید، میبینید و میشنوید، به جای پذیرش فوری آن. این یعنی کند شدن، نگاه دقیقتر، پرسیدن سوالات درست و تصمیمگیری بر اساس شواهد، نه فشار یا احساسات.
یادگیری تفکر انتقادی بخشی از ایجاد «سواد رسانه» است. مجموعهای از مهارتها که به شما کمک میکند از ابزارهای دیجیتال برای یافتن، ارزیابی، ایجاد و انتقال اطلاعات به صورت ایمن و مسئولانه استفاده کنید. همچنین «تابآوری دیجیتال» را ایجاد میکند که به شما کمک میکند تعادل سالمی را در فضای آنلاین حفظ کنید، مشکلات را حل کنید، بدانید چه زمانی از موقعیتهای دشوار جان سالم به در ببرید.
چرا تفکر انتقادی اهمیت دارد؟
هر چیزی که آنلاین میخوانیم، تماشا میکنیم و به اشتراک میگذاریم میتواند بر تفکر، نحوه عمل و شخصیت ما تأثیر بگذارد. بنابراین استفاده از تفکر انتقادی برای تصمیمگیریهای خوب مهم است. چه در حال اسکرول کردن یک فید باشید[1]، چه بازی کنید، چه با دیگران پیام دهید، اخبار را بررسی کنید، به دنبال اطلاعات باشید، به دنبال الهام باشید، ویدیو تماشا کنید، خرید کنید، از هوش مصنوعی استفاده کنید، محتوای خودتان را ایجاد کنید یا فقط آنلاین باشید.
تفکر انتقادی در فضای مجازی به شما کمک میکند:
- بفهمید که آیا محتوای آنلاین واقعیت است یا فقط نظر شخصی است.
- قضاوت کنید که آیا یک داستان، ویدیو، تصویر یا پروفایل واقعی است یا جعلی.
- تشخیص تبلیغات پنهان، کلاهبرداریها، اطلاعات نادرست (اطلاعات نادرستی که به اشتباه به اشتراک گذاشته شدهاند) و اطلاعات نادرست (اطلاعات نادرستی که عمداً به اشتراک گذاشته شدهاند)
رفتارهای پرخطر را تشخیص دهید
وقتی کسی سعی میکند روی نظر شما تأثیر بگذارد، شما را برای خرج کردن پول ترغیب کند یا شما را فریب دهد .
باید شما تصمیم بگیرید به چه کسی و به چه چیزی اعتماد کنید و چه چیزی را با دیگران به اشتراک بگذارید، از امنیت، رفاه و آبروی خود محافظت کنید.
همچنین باید بدانید که جستجوهای آنلاین ما در فضای مجازی توسط الگوریتم[2] ها شکل می گیرند، جایی که مجموعه ای از قوانین تصمیم می گیرند چه محتوایی برای شما نمایش داده شود. آنها معمولاً طوری طراحی شدهاند که شما را درگیر نگه دارند، بنابراین بیشتر محتوایی را به شما نشان می دهد که قبلا جستجو کرده اید و آن را مشاهده کرده اید. این میتواند شما را در یک محدوده محتوایی زندانی کند و شما را محدود به این محتوا کند. استفاده از تفکر انتقادی برای تصمیمگیریهای شخصی به شما کمک میکند تا کنترل را دوباره به دست آورید و از این وضعیت رهایی یابید.
چهار ستون تفکر انتقادی در فضای مجازی:
واقعیت:
از خود بپرسید: «آیا این خبر یا ادعا، منبع موثقی دارد؟ آیا توسط منابع مستقل دیگر هم تأیید شده است؟» هرگز به یک منبع اکتفا نکنید، به ویژه در موضوعات حساس.
صحت و درستی:
به دنبال انگیزه باشید: چرا کسی این مطلب را منتشر کرده است؟ آیا هدفش اطلاعرسانی است یا فروش چیزی، جلب توجه یا تحریک احساسات خاصی است؟ نیت تولیدکننده محتوا، کیفیت محتوا را تعیین میکند.
ایمنی :
مراقب خودتان باشید: آیا این لینک یا فایل، شما را به جایی میبرد که نباید بروید؟ آیا اطلاعات شخصی شما را درخواست میکند؟ در فضای مجازی، «اگر چیزی رایگان است، احتمالاً خود شما محصول هستید.»
مسئولیتپذیری :
تأثیر کلمات خود را بسنجید: قبل از اینکه چیزی را بازنشر کنید، فکر کنید: «آیا این محتوا به کسی آسیبی میرساند؟ آیا به انتشار اطلاعات غلط یا نفرتپراکنی کمک میکند؟» در دنیای آنلاین، هر کلیک ما یک اثر اجتماعی دارد.
نکاتی برای فهمیدن اینکه به چه چیزهایی در فضای آنلاین اعتماد کنیم
به دنبال پرچمهای قرمز باشید
تفکر انتقادی در فضای مجازی همیشه مهم است، اما به خصوص وقتی که چیزی درست به نظر نمیرسد. این به معنای کم کردن سرعت است تا متوجه «علائم هشدار» یا «پرچمهای قرمز» شوید. در اینجا چند مثال آورده شده است:
- تیترهای احساسی و دراماتیک، از جمله نوشتن با تیترهای بولد و پررنگ تکنیک هایی است که معمولاً برای جذب کلیک بیشتر است.
- وعدهها یا ادعاهای اغراقآمیز اگر چیزی بیش از حد خوب به نظر میرسد که واقعی باشد، معمولاً همینطور است. به ندای درونتان اعتماد کنید.
- احساس فوریت کلاهبرداران و افراد دیگری که به دنبال دستکاری شما هستند، سعی میکنند شما را مجبور به گرفتن تصمیمی فوری و نادرست کنند.
- هیچ مدرکی برای پشتیبانی از آنچه گفته میشود وجود ندارد حقایق واقعی از منابع معتبر میآیند یا توسط نظرات قابل اعتماد دیگر پشتیبانی میشوند.
- تصاویر یا ویدیوهایی که «غیرواقعی» به نظر میرسند، شاید به نظر برسد که ویرایش یا فیلتر شدهاند، یا کسی را در موقعیتی بعید نشان میدهند.
- آدرسهای ایمیل، نام حسابها یا لینکهای مشکوک به خصوص اگر پیام یا پست درخواست پول یا اطلاعات شخصی داشته باشد.
صبر کن. فکر کن. بررسی کن.
با مکث کردن و پردازش آنچه میبینید یا میشنوید و پرسیدن سوالات درست، میتوانید تقریباً هر چیزی را که به صورت مجازی وجود دارد، تجزیه و تحلیل کنید و خطرات احتمالی را بررسی کنید. این شامل ویدیوها، عکسها، میمها، تبلیغات، پستها و حتی پیامهای خصوصی میشود. از این روش ساده ۳ مرحلهای استفاده کنید، به خصوص اگر چیزی خیلی خوب، غافلگیرکننده، تحمیلی یا ترسناک به نظر میرسد.
توقف
قبل از پذیرفتن، به اشتراک گذاشتن یا پاسخ دادن، مکث کنید، به خصوص اگر از شما اطلاعات شخصی، تصاویر یا ویدیوهای خصوصی یا کلیک روی لینکی خواسته شده باشد. همین امر در مورد محتوایی که ایجاد یا ارسال میکنید نیز صدق میکند . کاهش سرعت به شما قدرت میدهد تا تصمیمات هوشمندانهای بگیرید.
فکر کن
برای اینکه بتوانید میزان قابل اعتماد بودن یک محتوا را تشخیص دهید، از خود بپرسید:
- چه کسی این را ساخته یا منتشر کرده است؟ آیا آنها قابل اعتماد هستند؟ آیا ممکن است از آن پول دربیاورند یا چیز دیگری به دست آورند؟
- هدف آنها چیست؟ آیا آنها سعی دارند به من اطلاعات بدهند، مرا سرگرم کنند، مرا متقاعد کنند که چیزی را باور کنم یا چیزی به من بفروشند؟
- آیا باورپذیر به نظر میرسد؟ یا بیش از حد تعجبآور یا اغراقآمیز است؟
- آیا نوشته عجیب است؟ آیا عنوان آن عجیب است یا پیام طوری به نظر میرسد که انگار برای شخص دیگری است، نه فقط من؟
- چه احساسی در من ایجاد میکند؟ ترسیده، هیجانزده، عصبانی؟
- از من میخواهند در مرحله بعد چه کار کنم؟ به اشتراک بگذارم، بخرم، کلیک کنم، پاسخ دهم؟
- آیا «فوری» است؟ آیا کسی سعی دارد من را مجبور به اقدام سریع کند؟
- آیا نکتهای از قلم افتاده است؟ آیا جنبهی دیگری هم برای این داستان وجود دارد؟
- آیا تصویر یا ویدیو «نامناسب» به نظر میرسد؟ آیا تار، رنگپریده، تغییر یافته یا ویرایش شده است؟
- آیا به اشتراک گذاشتن آن بیخطر است یا بعداً پشیمان خواهید شد؟ آیا میتواند به کسی آسیب برساند، مورد سوءاستفاده قرار گیرد یا به اعتبار من آسیب برساند؟
بررسی
- آیا میتوانید اطلاعاتی برای تأیید یا پشتیبانی از آنچه گفته یا نشان داده میشود، پیدا کنید؟
- منابع را تأیید کنید؛ آیا شخصی که صحبت میکند یا از او نقل قول میشود، تجربه یا مدرک مستقیمی برای تأیید ادعاهای خود دارد؟
- نویسنده یا تولیدکننده محتوا را جستجو کنید ؛ کارهای قبلی و رسانههای اجتماعی آنها را جستجو کنید. آیا آنها واقعی هستند؟ آیا به خاطر اطلاعات دقیقشان شناخته شده هستند؟
- تاریخ را بررسی کنید؛ آیا تاریخ آن بهروز است یا اخیراً بهروزرسانی شده است؟ پستهای قدیمی میتوانند دوباره به گردش درآیند.
- تحقیق خودتان را انجام دهید؛ فراتر از اولین نتیجه جستجو کنید، آنچه دیگران میگویند را مقایسه کنید و بررسی کنید که آیا شواهد بیشتری برای هرگونه «حقایق» وجود دارد یا خیر.
- از سایتهای رسمی، سازمانهای معتبر بازدید کنید به عنوان مثال، خبرگزاریهای ملی، وبسایتهای دولتی.
- به دنبال نشانههای هوش مصنوعی باشید، تشخیص اینکه چیزی فیک است یا نه، فقط با نگاه کردن به آن سخت شده است، اما حالتهای عجیب صورت، پلک زدنهای عجیب، عدم هماهنگی دهان، نور یا رنگ متناقض، اشکالات پسزمینه و پوست بیش از حد صاف را بررسی کنید.
- مرور زمینه پیش زمینه؛ «زمینه» چیزی است که شما از قبل در مورد یک موضوع یا شخص میدانید یا متوجه شدهاید. از خود بپرسید آیا احتمال دارد آنچه اتفاق میافتد یا گفته میشود واقعی باشد؟ آیا شخصی که چیزی میگوید یا کاری انجام میدهد که برخلاف دیدگاه یا رفتار معمول اوست؟
در پایان
افتادن در دامهای محتواها در فضای مجازی آسان است. اما به خاطر داشتنِ اینکه مراقبِ نشانههای خطر هستید، چه در حال تماشای ویدیو باشید، چه در حال جستجوی اطلاعات، چه در حالِ اسکرول کردن در پستها، چتها و پیامها، یا استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، از تفکر انتقادی در فضای مجارزی بهره برده و از تکنیکِ «ایست، فکر کن، بررسی کن» استفاده کنید، این تکنیک به شما کمک میکند از رایجترینِاین دامها در امان بمانید.
توضیحات:
[1] . به زبان ساده، اسکرول کردن فید به معنای حرکت دادن مداوم صفحه نمایش به سمت بالا یا پایین برای مشاهده متوالی محتوایی است که پشت سر هم بارگذاری میشود.
[2] . هدف اصلی یک الگوریتم در پلتفرمی مانند اینستاگرام یا گوگل این است که شما را تا حد امکان در پلتفرم نگه دارد و در نهایت سود (از طریق تبلیغات یا خدمات دیگر) کسب کند.
نویسنده و ویرایشگر: رقیه زارع
بیشتر بخوانید:نکاتی در مورد مدیریت استفاده از فضای مجازی
فضای مجازی و شیوه جلوگیری آسیب آن بر کودکان
